Pre-expositieprofylaxe (PrEP) en post-expositieprofylaxe (PEP) zijn zeer effectieve biomedische interventies die het risico op hiv-infectie verminderen. In Nederland is de toegang tot deze medicijnen de afgelopen jaren aanzienlijk uitgebreid, met name voor mannen die seks hebben met mannen (MSM) en andere risicogroepen. Dit artikel geeft een gedetailleerd, evidence-based overzicht van hoe u PrEP en PEP in Nederland kunt krijgen, met aandacht voor geschiktheid, kosten, kliniekprocedures en praktische tips voor integratie met veiligere sekspraktijken.

Wat zijn PrEP en PEP?

PrEP (pre-expositieprofylaxe) omvat het dagelijks innemen van een pil (of, recenter, een gebeurtenisgestuurd schema) met tenofovirdisoproxilfumaraat (TDF) en emtricitabine (FTC), verkocht onder de merknaam Truvada of generieke equivalenten. Bij consistent gebruik vermindert PrEP het risico op hiv-infectie met meer dan 90% voor seksuele overdracht en meer dan 70% voor injecterend drugsgebruik. PEP (post-expositieprofylaxe) is een 28-daagse kuur met antiretrovirale medicatie die wordt ingenomen na een mogelijke blootstelling aan hiv (bijv. condoombreuk, naaldprik) en moet binnen 72 uur worden gestart om effectief te zijn.

Toegang tot PrEP in Nederland

Geschiktheid en risicobeoordeling

In Nederland wordt PrEP aanbevolen voor personen met een aanzienlijk risico op hiv, waaronder:

  • Mannen die seks hebben met mannen (MSM) met condoomloze anale seks met meerdere partners
  • Transgender vrouwen die seks hebben met mannen
  • Sekswerkers
  • Personen met een partner die met hiv leeft en niet viraal onderdrukt is
  • Mensen die drugs injecteren en naalden delen

De geschiktheid wordt beoordeeld tijdens een intakegesprek bij een soa-polikliniek (GGD) of een gespecialiseerd hiv-behandelcentrum. U wordt gevraagd naar uw seksuele gedrag, aantal partners, condoomgebruik en eventuele recente soa-diagnoses. Een negatieve hiv-test is vereist voordat u met PrEP begint.

Waar kunt u PrEP krijgen?

PrEP is verkrijgbaar via:

  • GGD-soa-poliklinieken (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) in grote steden zoals Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en andere. Deze klinieken bieden gratis of goedkope PrEP aan via het nationale PrEP-pilotprogramma.
  • Hiv-behandelcentra in academische ziekenhuizen (bijv. Amsterdam UMC, Erasmus MC, UMC Utrecht). Deze centra bieden ook PrEP aan voor personen met complexe medische behoeften.
  • Huisartsen die zijn opgeleid in het voorschrijven van PrEP. Veel huisartsen verwijzen patiënten echter door naar GGD-klinieken vanwege de gespecialiseerde monitoring die nodig is.

Kosten en verzekering

Tot 2024 financierde de Nederlandse overheid een PrEP-pilotprogramma dat PrEP-medicatie gratis (of met een kleine eigen bijdrage) aanbood bij GGD-klinieken, met een beperkt aantal plaatsen. Vanaf 2025 loopt het programma door, maar met wijzigingen: de medicatie zelf is gratis voor ingeschrevenen, maar u moet betalen voor de driemaandelijkse consulten en laboratoriumtests (soa-screening, nierfunctie, hiv-test). Deze kosten variëren per kliniek, maar liggen meestal tussen €20 en €50 per bezoek. Als u een Nederlandse zorgverzekering (basisverzekering) heeft, kunnen de consult- en laboratoriumkosten gedeeltelijk worden vergoed uit uw eigen risico. De PrEP-medicatie wordt niet vergoed door de standaardverzekering, maar wordt gratis verstrekt via het overheidsprogramma. Voor degenen die niet in het programma zitten, kan PrEP worden verkregen via een specialistisch recept en bij de apotheek worden gekocht; de kosten van generiek Truvada bedragen ongeveer €50–€70 per maand uit eigen zak.

Stapsgewijs PrEP-proces bij een GGD-kliniek

  1. Maak een afspraak online via de GGD-website of telefonisch. Geef aan dat u geïnteresseerd bent in PrEP.
  2. Woon het intakegesprek bij (30–60 minuten) met een verpleegkundige of arts. Zij bespreken uw risico, testen op hiv en andere soa's en controleren de nierfunctie (bloedtest).
  3. Ontvang een 3-maanden voorraad PrEP-medicatie (generiek Truvada) als u in aanmerking komt en negatief test.
  4. Plan vervolgafspraken elke 3 maanden voor herhaalde hiv/soa-testen, nierfunctiemonitoring en medicatieverlenging.
  5. Volg het schema: dagelijkse dosering (één pil per dag) of gebeurtenisgestuurde dosering (2 pillen 2–24 uur voor seks, dan 1 pil 24 uur later, dan 1 pil 48 uur na de eerste dosis).

Gebeurtenisgestuurde PrEP (On-Demand)

Nederland ondersteunt officieel gebeurtenisgestuurde PrEP voor cisgender mannen die seks hebben met mannen. Dit schema omvat het innemen van een dubbele dosis (2 pillen) 2–24 uur voor de verwachte seks, daarna een enkele pil 24 uur na de eerste dubbele dosis, en nog een enkele pil 24 uur later. Het wordt niet aanbevolen voor vaginale of receptieve anale seks bij mensen met een vagina vanwege lagere effectiviteit. Bespreek met uw zorgverlener welk schema bij uw levensstijl past.

Toegang tot PEP in Nederland

Wanneer en hoe krijgt u PEP?

PEP moet binnen 72 uur na een mogelijke blootstelling aan hiv worden gestart, idealiter binnen 24 uur. In Nederland is PEP verkrijgbaar via:

  • Spoedeisende hulp (SEH) van ziekenhuizen – 24/7 beschikbaar.
  • GGD-soa-poliklinieken tijdens openingsuren (vaak 8:30–17:00 op werkdagen).
  • Huisartsen die PEP kunnen voorschrijven en u naar een apotheek kunnen verwijzen.

Als u een hoogrisicoblootstelling heeft (bijv. condoombreuk met een partner van onbekende hiv-status, naaldprik), ga dan onmiddellijk naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp van een ziekenhuis. Wacht niet op een huisartsafspraak.

PEP-medicatie en kosten

Het standaard PEP-regime in Nederland is een 28-daagse kuur met Truvada (tenofovir/emtricitabine) plus Isentress (raltegravir) of Tivicay (dolutegravir). De medicatie wordt gratis verstrekt bij GGD-klinieken en spoedeisende hulp van ziekenhuizen voor in aanmerking komende blootstellingen. Als u PEP via een huisarts krijgt, kosten de medicijnen ongeveer €200–€400 uit eigen zak, maar kunnen gedeeltelijk worden vergoed door de verzekering (controleer bij uw verzekeraar).

PEP-proces

  1. Zoek onmiddellijk zorg – bel de GGD of ga naar een ziekenhuis-SEH. Geef aan dat u PEP nodig heeft na een mogelijke blootstelling aan hiv.
  2. Risicobeoordeling – een zorgverlener evalueert de blootstelling (type contact, hiv-status van de bron indien bekend, verstreken tijd).
  3. Hiv-test – u moet negatief testen op hiv voordat u met PEP begint.
  4. Ontvang een 28-daagse voorraad medicatie en instructies over therapietrouw (meestal 1–2 pillen tweemaal daags).
  5. Vervolgtesten – u heeft hiv-testen nodig na 4 weken en 12 weken na de blootstelling om te bevestigen dat u negatief bent.

Belangrijke opmerkingen over PEP

PEP is niet 100% effectief; therapietrouw is cruciaal. Bijwerkingen (misselijkheid, diarree, vermoeidheid) komen vaak voor maar zijn meestal beheersbaar. Stop niet voortijdig met PEP tenzij geadviseerd door een arts. PEP beschermt niet tegen andere soa's; gebruik condooms en laat u testen.

Integratie van PrEP en PEP met veiligere sekspraktijken

PrEP en PEP zijn krachtige hulpmiddelen, maar ze voorkomen geen andere seksueel overdraagbare aandoeningen (soa's) zoals chlamydia, gonorroe, syfilis of hepatitis C. Regelmatig soa-onderzoek (elke 3 maanden voor PrEP-gebruikers) is essentieel. Het combineren van PrEP met condoomgebruik biedt de hoogste mate van bescherming. Voor meer over veilige datingspraktijken, zie onze complete gids voor veilig volwassen daten in Nederland.

Het bespreken van PrEP en soa-testen met partners kan een uitdaging zijn. Leer hoe u effectief over soa's met uw partner kunt praten. Grenzen stellen rond veiligere seks is ook belangrijk – lees ons artikel over het vroegtijdig stellen van grenzen.

Veelgestelde vragen en misvattingen

Is PrEP veilig?

Ja, PrEP is veilig voor langdurig gebruik. De belangrijkste bijwerking is een lichte achteruitgang van de nierfunctie, die wordt gecontroleerd via bloedtesten elke 3 maanden. Botdichtheidsverlies kan optreden maar is omkeerbaar na stoppen met PrEP. Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam.

Kan ik PrEP krijgen als ik geen papieren heb?

Ja, de GGD-klinieken verstrekken PrEP ongeacht verzekering of verblijfsstatus. De medicatie is gratis en consulten zijn goedkoop. Uw gegevens worden vertrouwelijk behandeld en niet gedeeld met immigratieautoriteiten.

Heb ik een verwijzing nodig?

Nee, u kunt direct contact opnemen met een GGD-soa-polikliniek of ziekenhuis-SEH. Voor PrEP vereisen sommige GGD's dat u in Nederland staat ingeschreven, maar veel accepteren inloopspreekuren.

Aanvullende bronnen

Voor meer over het herkennen van rode vlaggen bij daten, zie ons artikel over rode vlaggen in communicatie. Als u vermoedt dat u bent blootgesteld aan hiv via een oplichting of aanranding, leer dan hoe u oplichting kunt melden bij de Nederlandse politie.

Gerelateerde artikelen

  • De complete gids voor veilig volwassen daten in Nederland
  • Soa-testen in Nederland
  • Praten over soa's met uw partner
  • Vroegtijdig grenzen stellen
  • Rode vlaggen in communicatie